← Uzm. Dr. Mustafa Yasir ÖzlüRapor sözlüğü
Tıbbi Görüntüleme Teknikleri

Öğrenci köşesi

Görüntüleme modalitelerinin temel konularını özetleyen 8 ünite ve 32 açıklamalı soru. Her ünitenin sonunda kendinizi deneyin; cevabınızı seçtiğiniz anda doğrusu ve açıklaması görünür.

RAD
Ünite 1

Radyasyon fiziği ve korunma

Tıbbi görüntülemede kullanılan X-ışınının nasıl oluştuğu ve çalışanın, hastanın nasıl korunacağı.

Konu özeti

  • X-ışını, iyonlaştırıcı bir elektromanyetik radyasyondur. Röntgen tüpünde katottaki ısıtılmış filamandan çıkan elektronlar, yüksek gerilimle hızlandırılarak anottaki hedefe (genellikle tungsten) çarpar.
  • Bu çarpışmada enerjinin yaklaşık %99'u ısıya, yalnızca yaklaşık %1'i X-ışınına dönüşür. Bu yüzden anodun soğutulması ve döner anot tasarımı önemlidir.
  • Soğurulan doz gray (Gy), biyolojik etkiyi hesaba katan etkin doz sievert (Sv) ile ölçülür. Günlük pratikte milisievert (mSv) kullanılır.
  • Korunmanın üç temel ilkesi zaman, mesafe ve zırhlamadır: ışınlanma süresini kısalt, kaynaktan uzaklaş, araya kurşun gibi zırh koy.
  • Ters kare kanunu: Kaynaktan uzaklık iki katına çıkınca doz dörtte birine iner. Mesafe en ucuz ve en etkili korunma yöntemidir.
  • ALARA ilkesi, tanısal amaca ulaşırken dozun makul olarak ulaşılabilecek en düşük düzeyde tutulmasıdır.
  • Radyasyon çalışanları kişisel dozimetre taşır. Mesleki etkin doz sınırı, beş yıllık ortalama olarak yılda 20 mSv'dir.

Kendini dene

0 / 4
1. Radyasyondan korunmanın üç temel ilkesi hangisidir?
2. Kaynaktan uzaklık iki katına çıkarsa alınan doz ne olur?
3. Etkin dozun birimi hangisidir?
4. Röntgen tüpünde elektronların çarptığı hedef genellikle hangi metalden yapılır?
DR
Ünite 2

Konvansiyonel radyografi (direkt grafi)

Tek bir X-ışını demetiyle iki boyutlu görüntü elde edilen, en sık yapılan görüntüleme yöntemi.

Konu özeti

  • Radyografide beş temel yoğunluk ayırt edilir: hava (en siyah), yağ, yumuşak doku ve su, kemik, metal (en beyaz).
  • kVp ışının enerjisini ve delicilik gücünü belirler. kVp arttıkça görüntü kontrastı azalır ve gri ton aralığı genişler.
  • mAs ışının miktarını belirler. mAs arttıkça dedektöre ulaşan foton sayısı ve hastanın aldığı doz artar.
  • Grid (ızgara), hastadan saçılan radyasyonu dedektöre ulaşmadan emerek kontrastı artırır. Kalın vücut bölgelerinde kullanılır.
  • Standart PA akciğer grafisi yaklaşık 180 cm kaynak-dedektör mesafesinde, hasta göğsü dedektöre dönük ve derin nefes almış halde çekilir. Bu mesafe kalbin büyütülmesini azaltır.
  • Dijital radyografide iki sistem vardır: CR'de görüntü fosfor plaklı kasete kaydedilip okuyucuda işlenir, DR'de dedektör görüntüyü doğrudan dijitale çevirir.
  • Bir kemik kırığı en az iki dik projeksiyonla (örneğin ön-arka ve yan) değerlendirilir.

Kendini dene

0 / 4
1. kVp artırıldığında görüntü kontrastı nasıl değişir?
2. Grid kullanmanın temel amacı nedir?
3. Standart PA akciğer grafisi için önerilen kaynak-dedektör mesafesi yaklaşık kaçtır?
4. Radyografide en beyaz (en radyoopak) görünen hangisidir?
FL
Ünite 3

Floroskopi ve anjiyografi

X-ışınıyla gerçek zamanlı, hareketli görüntü elde edilen yöntemler ve damar içi girişimsel işlemler.

Konu özeti

  • Floroskopi, organları ve kontrast maddenin hareketini canlı izlemeyi sağlar. Görüntü, görüntü güçlendirici ya da düz panel dedektörle oluşturulur.
  • Sindirim kanalı çalışmalarında baryum sülfat, damar ve idrar yolu çalışmalarında iyotlu kontrast madde kullanılır.
  • Dijital subtraksiyon anjiyografide (DSA) kontrast verilmeden önce alınan maske görüntü, kontrastlı görüntüden çıkarılır. Böylece kemikler silinir ve yalnızca damarlar görünür.
  • Seldinger tekniği, damara iğneyle girip kılavuz tel üzerinden kateter yerleştirme yöntemidir. Anjiyografinin temelidir.
  • Pulsed (atımlı) floroskopi ve son görüntüyü ekranda tutma (last image hold) özelliği, hastanın ve çalışanın dozunu belirgin şekilde azaltır.
  • Floroskopi sırasında çalışanlar kurşun önlük, tiroid koruyucu ve gerekirse kurşun gözlük kullanır. Saçılan radyasyonun büyük kısmı hastadan gelir.

Kendini dene

0 / 4
1. DSA'da kontrastlı görüntüden ne çıkarılır?
2. Sindirim kanalının kontrastlı floroskopik incelemelerinde en sık hangi kontrast kullanılır?
3. Kılavuz tel üzerinden damara kateter yerleştirme tekniğinin adı nedir?
4. Floroskopide dozu azaltan uygulama hangisidir?
MG
Ünite 4

Mamografi

Meme dokusunu düşük enerjili X-ışınıyla görüntüleyen, meme kanseri taramasının temel yöntemi.

Konu özeti

  • Meme dokuları arasındaki yoğunluk farkı çok az olduğundan mamografide düşük kVp (yaklaşık 25-32 kVp) kullanılır. Düşük enerji yumuşak doku kontrastını artırır.
  • Mamografi cihazlarında anot genellikle molibden, rodyum ya da tungstendir. Filtre seçimi meme kalınlığına göre yapılır.
  • Kompresyon dozu azaltır, dokuların üst üste binmesini önler, hareketi engeller ve görüntü keskinliğini artırır.
  • Standart iki projeksiyon kraniokaudal (CC) ve mediolateral obliktir (MLO).
  • İyi bir MLO projeksiyonunda pektoral kas meme başı hizasına kadar görülmelidir.
  • Bulgular BI-RADS sistemiyle 0'dan 6'ya kadar sınıflandırılır. BI-RADS 0, ek görüntüleme gerektiği anlamına gelir.
  • Tomosentez (3B mamografi), memeyi farklı açılardan çekip ince kesitler oluşturarak üst üste binmeyi azaltır.

Kendini dene

0 / 4
1. Standart mamografi projeksiyonları hangileridir?
2. Mamografide düşük kVp kullanılmasının nedeni nedir?
3. BI-RADS 0 ne anlama gelir?
4. İyi bir MLO projeksiyonunun kalite kriteri hangisidir?
BT
Ünite 5

Bilgisayarlı tomografi

Dönen X-ışını tüpü ve dedektörlerle vücudun kesit görüntülerini oluşturan yöntem.

Konu özeti

  • BT'de tüp ve karşısındaki dedektörler hastanın çevresinde döner. Masa aynı anda ilerlediğinde sarmal (helikal) çekim yapılmış olur.
  • Pitch, bir turdaki masa ilerlemesinin ışın genişliğine oranıdır. Pitch 1'in üzerine çıktıkça çekim hızlanır ve doz azalır.
  • Her piksel bir Hounsfield değeri taşır: su 0, hava −1000, yağ yaklaşık −100, kemik yaklaşık +1000 HU.
  • Pencereleme (WL/WW) aynı kesitin akciğer, mediasten ya da kemik için en uygun gri tonlarla gösterilmesini sağlar.
  • Doz göstergeleri CTDIvol (kesit başına doz) ve DLP'dir (çekim boyunca toplam doz). Her çekimde kayıt altına alınır.
  • İyotlu kontrast öncesinde böbrek fonksiyonu, alerji öyküsü ve kullanılan ilaçlar sorgulanır. Kontrastlı çekimde arteriyel faz yaklaşık 25-35. saniyede, portal venöz faz yaklaşık 60-70. saniyede alınır.
  • Sık artefaktlar ışın sertleşmesi, metal artefaktı, hareket artefaktı ve parsiyel volüm etkisidir.

Kendini dene

0 / 4
1. BT'de suyun Hounsfield değeri kaçtır?
2. Pitch 1'den büyük seçildiğinde ne olur?
3. Bir BT çekiminin toplam dozunu gösteren değer hangisidir?
4. Kontrastlı BT'de portal venöz faz yaklaşık kaçıncı saniyede alınır?
MR
Ünite 6

Manyetik rezonans görüntüleme

Güçlü manyetik alan ve radyo dalgalarıyla, iyonlaştırıcı radyasyon kullanmadan görüntü oluşturan yöntem.

Konu özeti

  • MR, vücuttaki hidrojen protonlarının güçlü bir manyetik alanda (genellikle 1,5 ya da 3 Tesla) radyofrekans dalgalarına verdiği yanıttan görüntü oluşturur.
  • MR'da iyonlaştırıcı radyasyon yoktur. Yumuşak doku kontrastı tüm yöntemler içinde en yüksektir.
  • TR ve TE çekim parametreleridir. Kısa TR ve kısa TE T1 ağırlıklı, uzun TR ve uzun TE T2 ağırlıklı görüntü verir.
  • T1'de yağ parlak, sıvı koyu; T2'de sıvı parlak görünür. FLAIR, sıvı sinyali baskılanmış bir T2 çekimidir.
  • MR'da kontrast madde olarak gadolinyum kullanılır. Ciddi böbrek yetmezliğinde dikkatli kullanılır.
  • En büyük güvenlik riski ferromanyetik cisimlerin mıknatısa çekilmesidir (füze etkisi). Odaya giren herkes ve her eşya güvenlik sorgulamasından geçer.
  • Kalp pili, koklear implant ve bazı metal implantlar MR için sakıncalı olabilir. Cihazın MR uyumluluğu mutlaka kontrol edilir.
  • SAR, radyofrekans enerjisinin vücutta yarattığı ısınmanın ölçüsüdür. Gürültü nedeniyle hastaya kulak koruyucu verilir.

Kendini dene

0 / 4
1. Kısa TR ve kısa TE ile hangi ağırlıklı görüntü elde edilir?
2. MR'da en sık kullanılan kontrast madde hangisidir?
3. MR odasındaki en önemli güvenlik riski nedir?
4. SAR değeri neyi ifade eder?
US
Ünite 7

Ultrasonografi

Yüksek frekanslı ses dalgalarıyla, radyasyon kullanmadan anlık görüntü elde edilen yöntem.

Konu özeti

  • Ultrason, insan kulağının duyamadığı yüksek frekanslı ses dalgalarıdır. Tıpta genellikle 2-18 MHz arası kullanılır.
  • Problardaki piezoelektrik kristaller ses dalgası üretir ve geri dönen yankıyı elektrik sinyaline çevirir.
  • Frekans arttıkça çözünürlük artar ama derinliğe inme (penetrasyon) azalır. Yüzeyel organlar yüksek, derin organlar düşük frekansla incelenir.
  • Lineer prob yüzeyel yapılar (tiroid, meme, damar), konveks prob karın, sektör (phased array) prob kalp incelemesi için kullanılır.
  • Jel, prob ile cilt arasındaki havayı ortadan kaldırır. Hava ses dalgasını neredeyse tamamen yansıtır.
  • Doppler yöntemi kan akımının yönünü ve hızını gösterir.
  • Sık artefaktlar: taş arkasında akustik gölge, kist arkasında posterior akustik güçlenme, gaz ve metal çevresinde reverberasyon.

Kendini dene

0 / 4
1. Prob frekansı arttıkça ne olur?
2. Tiroid incelemesinde hangi prob tercih edilir?
3. Ultrason jeli neden kullanılır?
4. Basit bir kistin arkasında görülen artefakt hangisidir?
NT
Ünite 8

Nükleer tıp ve PET/BT

Vücuda verilen radyoaktif ilaçların dağılımını görüntüleyerek organların işlevini gösteren yöntemler.

Konu özeti

  • Nükleer tıpta hastaya radyofarmasötik verilir. Görüntü, hastanın kendisinden yayılan gama ışınlarının gama kamerayla algılanmasıyla oluşur.
  • En sık kullanılan izotop teknesyum-99m'dir. Yarı ömrü yaklaşık 6 saat, gama enerjisi 140 keV'dir.
  • Sintigrafi iki boyutlu, SPECT ise kesitsel görüntü verir. Kemik, tiroid, böbrek ve miyokard perfüzyon sintigrafileri sık yapılır.
  • PET'te en sık kullanılan ilaç F-18 FDG'dir. Glukoz benzeri bir moleküldür, yarı ömrü yaklaşık 110 dakikadır.
  • PET'te pozitron bir elektronla birleşip yok olur (anihilasyon) ve birbirine zıt yönde iki adet 511 keV foton oluşur. Dedektörler bu çift fotonu aynı anda algılar.
  • FDG PET öncesinde hasta aç olmalı ve kan şekeri kontrol edilmelidir. Yüksek kan şekeri ve kas aktivitesi tutulum dağılımını bozar.
  • Çekimden sonra hasta bir süre radyasyon kaynağıdır. Çalışanlar ve yakınlar için mesafe ve süre kuralları uygulanır.

Kendini dene

0 / 4
1. Nükleer tıpta en sık kullanılan izotop hangisidir?
2. PET'te anihilasyon sonucu oluşan fotonların enerjisi kaçtır?
3. F-18 FDG'nin yarı ömrü yaklaşık ne kadardır?
4. FDG PET öncesinde hastanın aç olması neden gereklidir?

Konu özetleri ders tekrarı içindir; ayrıntılar için ders notlarınıza ve kaynak kitaplara başvurun. Doz sınırları ve protokoller kurumdan kuruma ve güncel mevzuata göre değişebilir.